حل سؤال آرایه استعاره؛ تشخیص جانشینی و رفع دام تشبیه
حل سؤال آرایه استعاره با پیدا کردن واژه جانشین و حذف‌شده انجام می‌شود: اگر یکی از دو پایه تشبیه، یعنی مشبّه یا مشبّه‌به، در عبارت حذف شده باشد، رابطه از تشبیه به استعاره تبدیل شده است. در تست، ابتدا هسته تصویری را پیدا کنید، سپس بپرسید چه چیزی به چه چیز دیگری مانند شده و کدام طرف حضور ندارد.
حل سؤال آرایه استعاره؛ از کجا شروع کنیم؟
در استعاره، یک تشبیه فشرده داریم که یکی از دو طرف آن حذف شده است. در استعاره تصریحیه، مشبّه حذف می‌شود و مشبّه‌به باقی می‌ماند؛ مانند «شیر وارد میدان شد» که در آن «شیر» به جای انسان شجاع آمده است. در استعاره مکنیه، مشبّه باقی می‌ماند اما یکی از ویژگی‌ها یا رفتارهای مشبّه‌به به آن نسبت داده می‌شود؛ مانند «دست روزگار ورق را برگرداند» که روزگار به انسان یا موجودی صاحب دست تشبیه شده است. نکته کلیدی این است که هر واژه غیرواقعی استعاره نیست؛ باید رابطه جانشینی یا نسبت‌دادن ویژگی بیگانه را بتوان از خود عبارت استخراج کرد.
روش گام‌به‌گام
- ۱) واژه یا ترکیب تصویری را جدا کنید؛ معمولاً اسم، فعل یا صفتی است که با معنای عادی جمله سازگار نیست.
- ۲) معنای ظاهری را امتحان کنید. اگر «شیر» واقعاً حیوان باشد، استعاره‌ای در کار نیست؛ اگر برای انسان شجاع آمده باشد، باید رابطه تشبیهی را بررسی کنید.
- ۳) دو پایه تشبیه را بازسازی کنید: «این واژه به چه چیزی تشبیه شده است؟» و «چه چیزی به جای آن نشسته است؟»
- ۴) اگر مشبّه حذف شده و فقط نام مشبّه‌به آمده است، استعاره تصریحیه تشخیص دهید؛ در «شیرِ کلاس پاسخ داد»، شیر جانشین دانش‌آموز شجاع است.
- ۵) اگر مشبّه باقی مانده و ویژگی مشبّه‌به به آن نسبت داده شده است، استعاره مکنیه تشخیص دهید؛ در «صبح خندید»، صبح به انسان تشبیه شده و خندیدنِ انسان‌وار به آن نسبت داده شده است.
- ۶) استعاره را با تشبیه مقایسه کنید: وجود نشانه‌هایی مانند «مثل»، «چون» یا «همانند» و حضور هر دو طرف، معمولاً تشبیه را نشان می‌دهد؛ اما در استعاره یکی از طرفین حذف شده است، حتی اگر تصویر بسیار روشن باشد.
در جمله «پنجهٔ شب، پنجره‌ها را پوشاند»، ترکیب «پنجهٔ شب» را بررسی می‌کنیم. شب نمی‌تواند پنجه واقعی داشته باشد؛ پس شب، مشبّه است و به جانوری دارای پنجه تشبیه شده است. خودِ شب حضور دارد و فقط «پنجه» که ویژگی مشبّه‌به است به آن نسبت داده شده؛ بنابراین آرایه استعاره مکنیه است. اگر جمله «پلنگ وارد مسابقه شد» درباره یک ورزشکار شجاع باشد، انسان حذف شده و «پلنگ» به جای او نشسته است؛ این نمونه استعاره تصریحیه است.
چطور این مبحث را مرور کنیم؟
برای کنترل پاسخ، سه پرسش را به‌ترتیب بپرسید: آیا کاربرد واژه حقیقی است؟ آیا می‌توان یک تشبیه پنهان با دو طرف ساخت؟ کدام طرف حذف شده است؟ در «لبخند بهار»، بهار مشبّه است و لبخند ویژگی انسان؛ پس مکنیه است. در «آن پلنگِ میدان گل زد»، اگر پلنگ نام انسان شجاع باشد، مشبّه حذف شده و تصریحیه است. اگر هر دو طرف در عبارت باشند، مانند «چهره‌اش چون ماه بود»، پاسخ تشبیه است، نه استعاره.
دام رایج این است که هر تشخیص یا جان‌بخشی را بدون بررسی ساختار، استعاره تصریحیه بنامیم. در «باد خشمگین وزید»، باد مشبّه است و خشمگین بودن ویژگی انسان؛ بنابراین حذف مشبّه رخ نداده و نمونه مکنیه است. دام دوم، اشتباه‌گرفتن تشبیه بلیغ با استعاره است: در «علی شیر است»، هر دو طرف، یعنی علی و شیر، حضور دارند؛ پس تشبیه بلیغ است، نه استعاره تصریحیه.
جمع‌بندی
در حل تست آرایه استعاره، حفظ‌کردن فهرست نمونه‌ها کافی نیست. با بازسازی تشبیه پنهان و مشخص‌کردن طرف حذف‌شده، استعاره تصریحیه، استعاره مکنیه و تشبیه بلیغ از هم جدا می‌شوند و دام اصلی گزینه‌ها از بین می‌رود.
مطالعه مطلب آموزشی مرتبط ←