حل سؤال شجره نامه ژنتیکی؛ تشخیص الگوی وراثت و دام‌های نسبت‌دهی
حل سؤال شجره نامه ژنتیکی با جدا کردن سه نشانه انجام می‌شود: مبتلا بودن یا نبودن والدین، تکرار صفت در نسل‌ها و تفاوت بروز آن در دختر و پسر. ابتدا الگوی غالب، مغلوب یا وابسته به X را محدود کنید، سپس ژنوتیپ افراد کلیدی و احتمال خواسته‌شده را بنویسید.
حل سؤال شجره نامه ژنتیکی؛ از کجا شروع کنیم؟
در شجره‌نامه، مربع معمولاً مرد و دایره زن است و علامت‌گذاری کامل، فرد مبتلا را نشان می‌دهد. برای صفت اتوزومی غالب، فرد مبتلا معمولاً دست‌کم یک والد مبتلا دارد؛ برای صفت اتوزومی مغلوب، دو والد سالم می‌توانند فرزند مبتلا داشته باشند. در صفت وابسته به X، انتقال مستقیم پدر به پسر رخ نمی‌دهد و مبتلا بودن پدر، دختران را از نظر دریافت X ویژه می‌کند. مسئله را باید با الگوی انتقال شروع کرد، نه با حدس زدن ژنوتیپ همه افراد.
روش گام‌به‌گام
- ابتدا جنسیت و وضعیت هر فرد را ثبت کنید و فقط افراد مبتلا و والدین مستقیم آن‌ها را علامت بزنید.
- اگر دو فرد سالم فرزند مبتلا دارند، در فرض نفوذ کامل، الگوی غالب اتوزومی را کنار بگذارید و حالت مغلوب را بررسی کنید.
- اگر صفت در چند نسل پشت‌سرهم دیده می‌شود و فرد مبتلا معمولاً والد مبتلا دارد، الگوی غالب اتوزومی را آزمایش کنید؛ مبتلای هتروزیگوت را با Aa بنویسید.
- برای صفت مغلوب اتوزومی، فرد مبتلا را aa قرار دهید و والدین سالمِ دارای فرزند مبتلا را الزاماً Aa در نظر بگیرید.
- برای وابستگی به X، انتقال پدر به پسر را جست‌وجو کنید؛ وجود چنین انتقالی، الگوی وابسته به X را رد می‌کند.
- فقط پس از تعیین الگو، احتمال را حساب کنید؛ برای هر فرزند، جدول ژنوتیپی والدین همان خانواده را جداگانه بسازید.
در یک شجره فرضی، هر دو والد سالم‌اند اما یک پسر و یک دختر مبتلا دارند و صفت در نسل قبلی دیده نمی‌شود. این الگو با صفت اتوزومی مغلوب سازگار است؛ پس والدین Aa و هر دو فرزند مبتلا aa هستند. احتمال ابتلای فرزند بعدی از آمیزش Aa×Aa برابر ۱/۴ است، احتمال سالم بودن او ۳/۴ و احتمال ناقل سالم بودنش ۱/۲ خواهد بود. چون هم دختر و هم پسر مبتلا شده‌اند، داده‌ها به‌تنهایی وابستگی به X را تأیید نمی‌کنند و الگوی اتوزومی انتخاب ساده‌تر و سازگارتر است.
چطور این مبحث را مرور کنیم؟
پیش از نهایی کردن پاسخ، بررسی کنید آیا هیچ انتقال پدر به پسر وجود دارد، آیا والد سالمِ دارای فرزند مبتلا به‌درستی ناقل فرض شده و آیا احتمال مربوط به یک بارداری مستقل با احتمال شرطیِ فردی که از قبل انتخاب شده اشتباه نشده است.
دام رایج این است که هر صفتی را که در هر نسل دیده می‌شود غالب بدانیم. همچنین در صفت وابسته به X، نسبت دادن X پدر به پسر خطاست؛ پسر X خود را از مادر می‌گیرد. در محاسبه نیز «سالم» را نباید با «غیرناقل» یکی گرفت.
جمع‌بندی
برای حل سؤال شجره نامه ژنتیکی، اول مسیر انتقال را از روی والد و فرزند بررسی کنید، بعد ژنوتیپ افراد اجتناب‌ناپذیر را تعیین کنید و در پایان احتمال را از همان آمیزش مشخص به‌دست آورید. این ترتیب، هم الگوی وراثت را روشن می‌کند و هم دام‌های جنسیت و ناقل بودن را کاهش می‌دهد.
مطالعه مطلب آموزشی مرتبط ←